Kastenstelsel

Het kastenstelsel behoort tot een van India's meest verwarrende mysteriën; hoe het ontstaan is , hoe het zo lang stand heeft weten te houden, en hoeveel leed het veroorzaakt heeft, dit soort kwesties worden veelvuldig door Indiërs aan de orde gesteld. De oorzaken van het stelsel zijn in de mist van de geschiedenis verloren gegaan, maar het schijnt voor het eerst ontwikkeld te zijn door de priesterklasse van de Brahmins, die zo geprobeerd heeft om haar superieure positie een meer permanent karakter te geven. Later werd het systeem waarschijnlijk uitgebreid door de binnenvallende Ariërs die zich zelf superieur voelden ten opzichte van de inheemse voor-Ariaanse Indiërs. Uiteindelijk werd het kastenstelsel geformaliseerd in vier afzonderlijke klassen, met ieder hun eigen gedragsregels.

Aan de top van de piramide staan de Brahmins, de priesters die als scheidsrechter bepalen wat goed of fout is in zaken van religie en kaste. Onder hen komen de Ksahtriyas, dit zijn de soldaten en de bestuurders. De Vaisyas vormen de ambachtswerkers en de handelskaste, en de Sudras vormen de boerenkaste. Van deze vier kasten wordt gezegd dat ze herleid zijn van Brahma's lichaam; z'n mond (Brahmins), armen (Ksahtryas), dijen (Vaisyas) en voeten (Sudras).

Onder deze vier kasten bevindt zich een vijfde groep, die van de onaanraakbaren, die letterlijk gesproken tot geen enkele kaste behoren. Ze vervullen meestal dienstbare en ondergewaardeerde baantjes. Ooit was het zo, dat als een Hindoe uit een hogere kaste dezelfde tempel als een onaanraakbare gebruikte, er door een aangeraakt werd, of zelfs als er een schaduw van een onaanraakbare over hem heen viel, hij hierdoor vergiftigd was, hij moest dan door een hele serie van rituelen gaan om gezuiverd te worden.

Vandaag de dag is het kaste systeem aanzienlijk verzwakt, maar er gaat nog steeds een aanzienlijke macht van uit, vooral onder de minder opgeleide mensen leeft het nog steeds erg sterk. Gandhi heeft zich er sterk voor ingezet om de onaanraakbaren een volwaardig element van de samenleving te maken, hiertoe hernoemde hij ze als `Haryans', wat zoveel als `kinderen van god' betekend. Het is echter de vraag of het geven van een andere naam veel effect heeft op de feitelijke situatie. Het is belangrijk te benadrukken dat het geboren worden in een bepaalde klasse niet per definitie betekend dat je strikt gebonden bent aan een bepaald beroep of aan een bepaalde positie in het leven, net zoals een zwarte in de U.S.A. niet persé tot armoede veroordeeld is, en in een ghetto woont. Er zijn ook veel Brahmins die een armzalig boerenbestaan leiden, en de grote Maratha leider Shivaji was een Sudra. Zo is er onder de Maratha leiders die na de ondergang van de Mogols een aanzienlijk deel van India controleerden geen enkele Brahmin te vinden. Desalniettemin is het op z'n plaats om de generalisatie te maken dat de meeste welgestelde Indiërs tot de Brahmin klasse behoren, en dat degene die het toilet van je hotelkamer schoon zwabbert een Haryan zal zijn. Het is betekenisvol dat het voorpagina nieuws was toen Indian Airlines de eerste onaanraakbare als steward aannam.

Als iemand een knecht of bediende is, schoonmaakwerk doet, of een bezoedelt beroep uitoefent zoals dat van een leerbe-werker, dan is hij meestal Haryan, maar verder zijn er geen duidelijke criteria om uit te maken of iemand tot een bepaalde klasse behoort. Als iemand rond loopt zonder hemd, en met een heilige draad rondom z'n schouder, dan is het een Brahmin, maar de Pharsis dragen ook zo'n geheiligde draad. Het enige wat je met zekerheid kan zeggen is dat als een Indiër Sikh of Moslim is, dat hij dan tot geen enkele klasse behoort.

Op velerlei manieren functioneert het kastesysteem tegenwoordig ook als een soort van inofficiële vakbond die strikte regels heeft waarmee zij onenigheid over scheidingslijnen vermijd. Iedere kaste kent zodoende een velerlei onderverdelingen, zodat degene die het koper poetst gezien de kaste waartoe hij behoort niet in staat geacht wordt om ook het zilver te poetsen. Veel van deze oude kaste regels zijn echter aanzienlijk versoepeld, maar nog steeds bestaat bij de minder opgeleide of meer geïsoleerde Hindoes het bijgeloof dat ze `verontreinigd' worden als een persoon uit een lagere kaste hun voedsel bereidt. De beter geschoolde maken zich echter geen enkele zorg over het schudden van de hand met de tot een mindere kaste behorende westerling! De angst om bij bezoek aan het buitenland te kaste compleet te verliezen speelt bij deze mensen ook geen enkele rol meer.

Maar toch veroorzaakt het kaste systeem nog steeds een enorme overlast voor India. Gedurende de laatste jaren hebben er regelmatig uitbarstingen van geweld plaats gevonden die gericht waren tegen de lagere kaste Hindoes. In geïsoleerde landelijke gemeenschappen hebben hogere kaste Hindoes Haryans gelyncht toen zij zich volgens hun idee te aanmatigend gedroegen, zo zijn er vaak latente spanningen die gemakkelijk tot geweldsuitbarstingen kunnen leiden. Zo werd in 1980 bij een bruiloft in een klein dorp een aantal Haryans vermoord omdat een lagere kaste bruidegom niet van z'n paard afstapte toen hij een aantal leden van een hogere kaste voorbij reed.

In 1981 vonden er een aantal relletjes plaats in Ahmedabad in Gujarat, men protesteerde hier tegen het feit dat er op de universiteit veel plaatsen voor Haryans gereserveerd werden terwijl er niet genoeg Haryan aanvragers voor deze plaatsen waren. Hogere kaste Hindoes die ondanks hun goede kwalificaties geen plaats konden krijgen aan de universiteit initieerden deze uitbarstingen.
Het is interessant om deze problemen te vergelijken met de situatie in de V.S., waar gedurende het desegregatie tijdperk veel zwarten aanzienlijke moeilijkheden ondervonden om tot `witte' scholen en restaurants toegelaten te worden. Net als in India is er tegenwoordig ook in de VS een bepaalde mate van protest tegen het reserveren van college plaatsen voor benadeelde minderheden. Als men verder terug blikt op de westerse geschiedenis is het interessant om te zien hoe het middeleeuwse ideaal van de hemel gedeeltelijk ontwikkeld werd om de boeren op hun plaats te houden; gedraag je zelf, werk hard, schik je in je lot, en je zal naar de hemel gaan. De kasten hebben zich waarschijnlijk op eenzelfde manier ontwikkeld; het leven mag dan miserabel zijn, maar dat is je kaste, gedraag je zelf, en misschien wordt je de volgende keer in een betere kaste geboren.